ڕەوتی سیاسیی دەیەی ٢٠١٠

له‌لایه‌ن: - محەمەد ڕزگار محەمەد ڕزگار - به‌روار: 2022-11-23-22:21:00 - کۆدی بابەت: 10425
ڕەوتی سیاسیی دەیەی ٢٠١٠

ناوه‌ڕۆك

ناساندن

دەیەی ٢٠١٠ (بە عەرەبی: عقد 2010، بە ئینگلیزی: 2010s) ئەو دەیە بوو کە لە یەکەمی کانوونی دووەمی ٢٠١٠ دەستی پێکرد و لە ٣١ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩ کۆتایی هات. ئەم دەیە لە نێوان قەیرانی دارایی جیهانی و دواتر پاشەکشەی نێودەوڵەتی دەستی پێکرد کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ کۆتاییەکانی ٢٠٠٠. پرسە ئابوورییەکان، وەکو خۆپارێزی و هەڵاوسان و بەرزبوونەوەی نرخی کاڵاکان، بووە هۆی نائارامی لە زۆرێک لە وڵاتان.

ڕەوتی سیاسی ٢٠١٠ـەکان

پەیوەندییە نێودەوڵەتیەکان

لە سەرەتای ساڵانی ٢٠١٠دا چین زیاتر بە زلهێز ناودەبرا، لە ساڵی ٢٠١١ سەرۆک هو جینتاو و سەرۆکی ئەمریکا باراک ئۆباما کۆبوونەوە. چین پێش ئەمریکا کەوت وەک گەورەترین وڵاتی بازرگانی جیهان، و زۆرترین پاتێنتی تۆمارکرد، لایەنی سەربازی خۆی فراوانتر کرد، کەشتییە مانگی گەڕۆکەکەی یوتوی لەسەر مانگ نیشتەوە و ناوەندێکی گەورەی فیلم و کولتووری بەناوی (Oriental Movie Metropolis)ـی چینی دروستکرد. لە ساڵی ٢٠١٨دا خەرجییە سەربازییە جیهانییەکان گەیشتە بەرزترین ئاست، ئەمەش بە شێوەیەکی بەرچاو بەهۆی زیادبوونی خەرجییەکانی بەرگری لەلایەن چین و ئەمریکاوە بوو، کە بودجەکانیان پێکەوە نیوەی کۆی خەرجییە سەربازییەکانی جیهان پێکدەهێنن.

لە ساڵی ٢٠١٩دا، پێوەرەکانی هێزی ئاسیای ئینستیتیوتی لۆوی کە پێشبینییەکانی دەسەڵات لە هیندۆ-هێمن دەپێوێت، هەردوو وڵاتی چین و ئەمریکای بە زلهێزەکانی سەدەی بیست و یەکەم ناوبرد. هاوکات لەگەڵ چین، ڕووسیایەک بە سەرۆکایەتی ڤلادیمێر پوتین، بە شێوەیەکی بەردەوام خەرجییەکانی بەرگری خۆی زیاد کرد و بە درێژایی ئەو دەیە بەردەوام بوو لە مۆدێرنکردنی توانا سەربازییەکانی، لەوانە پەرەپێدانی تانکی سەرەکی شەڕی T-14 Armata و فڕۆکەی جەنگی نەوەی پێنجەمی سوخۆی سو-57. هەروەها ڕووسیا تواناکانی پێشبینیکردنی هێزی خۆی گۆڕی، بە تایبەتی لە کاتی لکاندنی قرم لە ساڵی ٢٠١٤ و دەستێوەردانەکانی لە ڕۆژهەڵاتی ئۆکرانیا و شەڕی ناوخۆی سووریادا؛ کە گرووپی ڤاگنەر لە هەردوو ململانێکەدا ئامادەیییەکی بەرچاوی هەبوو. هەروەها ڕووسیا بە شێوەیەکی بەرچاو هەڵمەتی شەڕی زانیاری دژی دوژمنە جیۆپۆلیتیکییەکانی ئەنجامدا، لەوانە دەستوەردانی لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی ٢٠١٦ی ئەمریکا لە ڕێگەی هاککردن و دزەپێکردنی ئیمەیڵەکانی سەرکردایەتی پارتە سیاسییەکانی ئەمریکا و لە ڕێگەی بڵاوکردنەوەی زانیاری ناڕاست، بەڵام هەندێک لە لایەنەکانی ئەمریکا ئەمە ڕەت دەکەنەوە. ئۆپەراسیۆنە هەواڵگرییە گوماناوییەکانی دیکەی ڕووسیا بریتی بوون لە ژەهراویکردنی سکریپاڵ و پیلانی کودەتاکەی مۆنتینیگرۆ، کە هەردووکیان لەلایەن هەندێکەوە دەگەڕێندرێنەوە بۆ کاری ڕێکخراوی یەکەی ٢٩١٥٥.

یەکێتیی ئەورووپا بە چەندین قەیراندا تێپەڕی. قەیرانی قەرزەکانی ئەورووپا کێشەی ئابووری توندی بۆ چەند وڵاتێکی ئەندامی ناوچەی یۆرۆ دروستکرد، کە زیانمەندترینیان یۆنان بوو. قەیرانی کۆچبەری ساڵی ٢٠١٥ بووە هۆی ئەوەی لە ماوەیەکی کورتدا چەند ملیۆن کەس بە شێوەیەکی نایاسایی بچنە ناو یەکێتیی ئەورووپا. لە ئەنجامی ڕیفراندۆمێکدا، شانشینی یەکگرتوو بووە یەکەم وڵاتی ئەندامی لە مێژووی یەکێتیی ئەورووپادا کە ڕێوشوێنی دەرچوونی لە یەکێتییەکە دەستپێکرد.

کوردستان

لە کوردستانیش خۆپێشاندانەکانی ١٧ی شوبات لە ساڵی ٢٠١١ دەستی پێکرد و لە مانگی نیسان کۆتایی پێهات و کۆمەڵێک شەهید و قوربانی لەخۆ گرت. سەرۆکایەتی هەرێم بۆ مەسعوود بارزانی دووجار درێژ کرایەوە و سەرۆکی پەرلەمان کە لە پشکی گۆڕان بوو ئاودیوی دێگەڵە کرا و نەهێڵرا بچێتەوە بۆ کاری فەرمی و یاسایی خۆی وەک سەرۆکی پەرلەمان، لەوکاتەوە قەیران و چەقبەستوویی لەناو سیاسەتی هەرێم دروست بوو و سیاسەتی پارەی ناوخۆ و ئابووریی سەربەخۆش بووە هۆی قەیرانێکی گەورەی ئابووری لە هەرێمی کوردستان.

لە باکووری کوردستانیش شەڕی کۆڵان بە کۆڵان لەنێوان چەکدارانی لایەنگری پارتی کرێکاران و حکوومەتی تورکیا دروست بوو و کۆمەڵێک شار بەهۆیەوە لەناوچوون. لە ڕۆژاوای کوردستانیش هێزە کوردییەکان چەند جارێک ڕووبەڕووی داعش و سوپای تورکیا بوونەوە و بەشی ڕۆژاوای کوردستان چەند جارێک داگیر کرایەوە و ئازاد کرا. شەڕی کۆبانێ و عەفرین و دروستکردنی ناوچەی خۆبەڕێوەبەری لە ڕۆژاوا و دروستکردنی هەسەدە، گرنگترین پێشهاتەکانی ئەو پارچەیە بوون.

بەهاری عەرەبی

بەهاری عەرەبی زنجیرەیەک ناڕەزایەتی و ڕاپەڕین و یاخیبوونی چەکداری دژ بە حکوومەت بوو کە لە سەرەتای ساڵانی ٢٠١٠دا بەسەر بەشێکی زۆری جیهانی ئیسلامیدا بڵاوبووەوە. لە وەڵامی ڕژێمە ستەمکارەکان و ئاستی ژیانێکی نزمدا لە ناڕەزایەتییەکانی توونسەوە دەستی پێکرد. لە هەواڵەکاندا سۆشیال میدیا وەک هێزی بزوێنەری بڵاوبوونەوەی خێرای شۆڕش لە سەرانسەری جیهاندا بانگەشەی بۆ دەکرا. لە هەندێک وڵات ڕاپەڕین و شۆڕش پێی نایە نێو خەباتی چەکداری و جەنگی ناوخۆ بەتایبەت لە سووریا و یەمەن و لیبیا.

جەمسەرگیری ڕۆژاوایی

جەمسەرگیری کۆمەڵایەتی-سیاسی زیاتر بوو، بەهۆی پێکدادانی کۆنەپەرستان و لیبڕاڵە کۆمەڵایەتییەکان لەسەر ڕۆڵ و قەبارەی حکوومەت و پرسە کۆمەڵایەتی و ئابووری و ژینگەییەکانی دیکە لە ڕۆژاوا. لە ئەمریکا، ڕاپرسییەکان دەریانخستووە کە دەنگدەرانی دابەشبوون سەبارەت بە چاکسازی لە بواری چاودێری تەندروستی، کۆچبەری، مافی دەمانچە، باج، ڕەخساندنی هەلی کار و کەمکردنەوەی قەرزەکان. لە ئەورووپا، بزووتنەوەکانی ناڕەزایەتی دەربڕین بەرانبەر بە زیادبوونی ژمارەی پەنابەران و کۆچبەرانی وڵاتانی ئیسلامی پەرەیان سەند، وەک کۆمەڵەی بەرگریی ئینگلیز و پێگیدا. ڕەوتی جەمسەرگیری لە ڕۆژاوادا بەشێکی لە ژێر کاریگەریی بڵاوبوونەوەی سیاسەتی شوناس، چ چەپ و هەم ڕاست، لە نێو بزووتنەوە چالاکوانەکاندا بوو. لە دەوروبەری ساڵی ٢٠١١ەوە، چەمکە چەپی دوور و پێشکەوتووەکانی وەک بەرەنگاربوونەوەی نایەکسانی کۆمەڵایەتی و نایەکسانی ئابووری، زۆرجار لە ڕێگەی تاکتیکی پێشکەوتنخوازانەی ستاکەوە، لە جیهانی ڕۆژاوا و شوێنەکانی دیکەدا پەرەیان سەند.

سیاسەتی دژە دامەزراندن

پۆپۆلیزم لە سیاسەتدا بە درێژایی ئەو دەیە هەڵکشانی بەرفراوانی بەخۆیەوە بینی، زۆرێک لە سیاسەتمەداران و بزووتنەوە سیاسییە جیاوازەکان هەستی پۆپۆلیستییان دەربڕی و لە ڕیتۆریکی پۆپۆلیستی کەڵکیان وەرگرت. بەتایبەت لە ئەمریکای لاتین و نیوناسیونالیستی لە ئەورووپا و ئەمریکای باکوور. هەڵبژاردنی پەرلەمانی ئەورووپا لە ساڵی ٢٠١٩دا زۆرترین ڕێژەی بەشداری دەنگدەرانی لە ماوەی دوو دەیەی ڕابردوودا بەخۆیەوە بینی و پارتە تاڕادەیەک مامناوەندەکانی ڕاستڕەوی ناوەڕاست و چەپی ناوەڕاست زیانێکی بەرچاویان بەرکەوت بەرامبەر بە لایەنە ڕاستڕەوە توندڕەوەکان و ژینگەپارێزەکانی کەمتر میانڕەو.

دیموکراسی و پاوانخوازی

ئەو وڵاتانەی کە لە ماوەی ئەو دەیەدا بە تەواوی یان بەشێکی دیموکراسی بوون بریتی بوون لە ئەنگۆلا کە لە سەردەمی جواو لۆرێنسۆ چاکسازیی کرد؛ ئەرمینیا بە شۆڕشێکدا تێپەڕی؛ ئیکوادۆر کە لە سەردەمی لێنین مۆرێنۆ چاکسازی کرد؛ ئەسیوپیا؛ و مالیزیا کە پارتی دەسەڵاتدار لە یەکەم هەڵبژاردندا لە دوای سەربەخۆییەوە دۆڕا.

دیکتاتۆرە درێژخایەنەکان کە لە دەسەڵات دەرکران بریتی بوون لە موعەمەر قەزافی لە لیبیا (دوای ٤٢ ساڵ)، ڕۆبەرت موگابی لە زیمبابۆی (٣٧ ساڵ)، عەلی عەبدوڵڵا ساڵحی یەمەن (٣٣ ساڵ)، عومەر بەشیر لە سوودان (٣٠ ساڵ)، حوسنی موبارەک لە میسر (٢٩ ساڵ)، و بن عەلی لە توونس (٢٣ ساڵ).

هەروەها پاشەکشەی دیموکراتیک لە وڵاتانی وەک هەنگاریا، ڤەنزوێلا و تورکیا ڕوویدا. زستانی عەرەبی ئاماژەیە بۆ سەرهەڵدانەوەی پاوانخوازی و پاشایەتییە ڕەهاکان و توندڕەویی ئیسلامی کە لە دوای ناڕەزایەتییەکانی بەهاری عەرەبی لە وڵاتانی عەرەبیدا پەرەیان سەندووە. دەستەواژەی "زستانی عەرەبی" ئاماژەیە بۆ ڕووداوەکانی سەرانسەری وڵاتانی کۆمکاری عەرەبی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، لەوانە شەڕی ناوخۆی سووریا، یاخیبوونی عێراق و دووەمین شەڕی ناوخۆ و شەڕی داعش، قەیرانی میسر، قەیرانی لیبیا و قەیرانی یەمەن. ئەو ڕووداوانەی کە بە زستانی عەرەبی ناودەبرێن بریتین لە ڕووداوەکانی میسر کە بووە هۆی لابردنی محەمەد مورسی و دەستبەسەرداگرتنی دەسەڵات لەلایەن جەنەڕاڵ عەبدولفەتاح سیسی لە هەڵمەتێکی دژە ئیخوان موسلمیندا.

لە ساڵی ٢٠١٨ کۆنگرەی نیشتمانی گەلی چین گۆڕانکارییەکی دەستووری پەسەند کرد و ڕێگەی دا سەرۆک بتوانێت زیاتر لە چەند جارێک ببێتەوە بە سەرۆک.

مردن

ئەو سەرکردانەی جیهان کە لە دەسەڵاتدا لەم دەیەدا مردن بریتین لە: هوگۆ چاوێز لە ڤەنزوێلا، موعەممەر قەزافی لە لیبیا، کیم جۆنگ ئیل لە کۆریای باکوور، پاشا عەبدوڵڵا لە سعوودیە، لێچ کاچینسکی لە پۆڵەندا، ئیسلام کەریمۆڤ لە ئۆزبەکستان و بێجی قەید سبسی لە توونس.

هەروەها هەریەک لە سەرۆکان: فیدڵ کاسترۆ، جەلال تاڵەبانی، لی کوان یو، نیلسۆن ماندێلا، مارگرێت تاچەر، ڕۆبەرت مۆگابی، جولیۆ ئەندرێۆتی، فرانسیسکۆ کۆسیگا، ئۆسکار لویجی سکالفارۆ، کارلۆ ئازێلیۆ سیامپی، جاک شیراک، هێلموت شمیت، هێلموت کۆل، محەمەد مورسی، ئاریێل شارۆن، شەمعوون پێرێس، ئەکبەر هاشمی ڕەفسەنجانی، زینولعابدین بن عەلی، ڤاکلاڤ هاڤڵ، مالکۆم فرایزەر، بۆب هۆک، بی جەی حەبیبی، یاسوهیرۆ ناکاسۆنێ، ئالان گارسیا، خۆرخی ڕافایل ڤیدێلا، نێستۆر کیرشنەر، فێرناندۆ دی لا ڕوا، پاتریک ئایلوین، ئیتامار فرانکۆ، ئەی پی جەی عەبدول کالام، ئاتال بیهاری ڤاجپای و جۆرج ئێچ دبلیو بوش.

کودەتاکان

ڕووداو

ڕێکەوت

کودەتای نەیجیریا

١٨ی شوباتی ٢٠١٠

کودەتای مالی

٢١ی ئازاری ٢٠١٢

کودەتای گینیا و بیساو

١٢ی نیسانی ٢٠١٢

کودەتای میسر

٣ی تەمموزی ٢٠١٣

کودەتای تایلەند

٢٢ی ئایاری ٢٠١٤

کودەتای یەمەن

٢١ی ئەیلوولی ٢٠١٤

هەوڵی کودەتاکەی تورکیا

١٥ی تەمموزی ٢٠١٦

کودەتای زیمبابۆی

١٤ی تشرینی دووەمی ٢٠١٧

هەوڵی کودەتای گابۆن

٧ی کانوونی دووەمی ٢٠١٩

کودەتای سوودان

١١ی نیسانی ٢٠١٩

هەوڵی کودەتای ئەمهارا

٢٢ی حوزەیرانی ٢٠١٩

 


سەرچاوەکان



179 بینین