پێشەکی
تێکچوونی کەسێتیی خۆبەدوورگر (Avoidant Personality Disorder)، کە بە کورتکراوەی (AvPD) ناسراوە، یەکێکە لە ئاڵۆزترین تێکچوونە کەسێتییەکان لەناو "کۆمەڵەی C" بەپێی دەلیل و ڕێنیشاندەری دەستنیشانکردنی نەخۆشییە دەروونییەکان (DSM-5). ئەم حاڵەتە تەنها "شەرمکردن" نییە، بەڵکو نەخشێکی بەردەوام و قووڵی (پاشەکشەی کۆمەڵایەتی)، (هەستکردن بە بێ بەهایی و کەمی)، و (هەستیاریی زیاد لە ئەندازە بەرامبەر ڕەتکردنەوە و ڕەخنە)یە.
ئەو حاڵەتانەی کە لە منداڵییەوە دەستپێدەکەن و لەگەڵ گەورەبووندا توندتر دەبن، زۆرجار تەنها AvPD نین بەڵکو هاوەڵن لەگەڵ نەخۆشیی تر وەک خەمۆکیی درێژخایەن، کە دەکاتە دۆخێکی دەروونیی ئیفلیجکەر، تیایدا تاک توانای بەرگری لەخۆی نامێنێت.
بەشی یەکەم: سروشت و پێناسە
کەسایەتی خۆبەدوورگر جیاوازە لە "شڵەژانی کۆمەڵایەتی" ئاسایی. لە کاتێکدا کەسێک کە شڵەژانی هەیە دەزانێت ترسەکەی ناعەقڵانییە، کەسی خاوەن (AvPD) ترسەکەی بە بەشێک لە ناسنامەی خۆی دەزانێت
سێ کۆڵەکەی سەرەکی ئەم نەخۆشییە:
پاشەکشەی کۆمەڵایەتی: هەستکردن بەوەی کە "من لە هیچ شوێنێک جێم نابێتەوە".
هەستی نالێهاتوویی: باوەڕبوونی تەواو بەوەی کە من کەمترم لە کەسانی تر (لە ڕووی کەسایەتی، جەستەیی، یان هزری).
هەستیاریی مەرگئاسا بەرامبەر ڕەخنە: توانج یان ڕەخنەی خەڵک تەنها قسە نییە، بەڵکو بۆ ئەم کەسانە وەک هێرشی جەستەیی وایە و دەبێتە هۆی تێکشکانی تەواوەتی.
بەشی دووەم: پۆلێنکردنی ئاست و جۆرەکان
لە ڕووی کلینیکییەوە، AvPD یەک پارچە نییە، بەڵکو بەپێی توندوتیژیی دۆخەکە و شێوازی کاردانەوەی نەخۆشەکە دابەش دەبێت بۆ چەند ئاستێک:
١. ئاستی سووک (خۆبەدوورگری دڵەڕاوکێ)
لەم ئاستەدا، تاک دەچێتە ناو کۆمەڵگا، دەوام دەکات، بەڵام هەمیشە هەست بە ناڕەحەتی دەکات.
تایبەتمەندی: تەنها کاتێک قسە دەکات کە دڵنیا بێت خۆشەویستە. دەمامکێک دەپۆشێت بۆ ئەوەی خەڵک ڕازی بکات.
توانای وەڵامدانەوە: وەڵامی خەڵک دەداتەوە بەڵام بە شێوەیەکی شەرمنانە یان پاساو هێنانەوە، دواتر لە ماڵەوە خۆی دەخواتەوە.
٢. ئاستی مامناوەند (خۆبەدوورگری سارد و دابڕاو)
لەم قۆناغەدا، تاک پەیوەندییەکانی کەم دەکاتەوە بۆ خێزان و یەک دوو کەس.
تایبەتمەندی: هەستەکانی دەشارێتەوە. خۆی سەرقاڵ دەکات بە جیهانی خەیاڵ یان ئینتەرنێت.
توانای وەڵامدانەوە: خۆی لە دۆخەکە دەدزێتەوە. ئەگەر کەسێک قسەی پێ بڵێت، شوێنەکە بەجێ دەهێڵێت بێ ئەوەی بەرگری لە خۆی بکات.
٣. ئاستی توند
لەم ئاستەدا، تاک خۆی زیندانی دەکات. ترسی لە گەورەبوون و بەرپرسیارێتی تێکەڵ بە خەمۆکی دەبێت.
نیشانەکان:
خۆی لە هەموو چالاکییەک بەدوور دەگرێت کە ئەگەری بچووکترین ڕەخنەی تێدابێت.
دروستبوونی دیاردەی (Shutdown): کاتێک قسەی پێ دەوترێت یان تێکەڵ دەبێت، مێشک "دەکوژێتەوە". زمان دەگیرێت، هزر بەتاڵ دەبێتەوە.
کیمیای مێشک: ئاستی بەرزی هۆرمۆنی "کۆرتیزۆڵ" وایکردووە بەشی پێشەوەی مێشک کە بەرپرسە لە قسەکردن و بڕیاردان، لە کار بکەوێت.
بەشی سێیەم: شیکاری دۆخە تایبەتەکە (خەمۆکیی درێژخایەن + AvPD)
لێرەدا تیشک دەخەینە سەر ئەو حاڵەتە تایبەتەی "لە منداڵییەوە نەچووەتە ناو کۆمەڵگا، خەمۆکی هەیە، ترسی لە گەورەبوون هەیە و وزەی وەڵامدانەوەی توانجی نییە."
ئەم دۆخە لە دەروونناسیدا (تێکچوونی کەسێتی خۆبەدوورگر لەگەڵ فێربوونی بێدەسەڵاتی).
١. میکانیزمی فێربوونی بێدەسەڵاتی:
ئەم دەستەواژەیە کاتێک بەکاردێت کە تاکێک بۆ ماوەیەکی زۆر (لەم حاڵەتەدا لە منداڵییەوە) ڕووبەڕووی فشار یان دابڕان بووەتەوە و هەستی کردووە هیچ کۆنترۆڵێکی بەسەر دۆخەکەدا نییە.
ئەنجام: کاتێک گەورە دەبێت و کەسێک توانجی لێ دەدات، لەجیاتی ئەوەی تووڕە بێت یان وەڵام بداتەوە، مێشکی بە ئۆتۆماتیکی پەیام دەنێرێت: "بێسوودە... بەرگری مەکە... وزەت خەرج مەکە... تەنها بێدەنگ بە با تێپەڕێت".
بۆچی تاقەتی وەڵامدانەوە نییە؟ چونکە ئەمە "تەمبەڵی" نییە، بەڵکو پاراستنی وزەیە. سیستەمی دەماریی ئەم کەسە هەمیشە لە دۆخی ئامادەباشیدایە، بۆیە وزەی دەروونیی بەتەواوی دابەزیوە. توانای وەڵامدانەوە پێویستی بە وزەی دەروونی و متمانە بەخۆبوون هەیە، کە هەردووکی لەم کەسەدا سفر کراوەتەوە.
٢. بۆچی ترس لە گەورەبوون؟
بۆ کەسی تووشبوو بە (AvPD)ی توند، گەورەبوون بە واتای "حوکمدان" دێت. لە منداڵیدا ئەگەر دابڕاو بووبێت، لە ژوورەکەی خۆیدا پارێزراو بووە. بەڵام جیهانی دەرەوە پڕە لە چاوپێکەوتن، کار، و پەیوەندی کۆمەڵایەتی.
ترسەکە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کە ئەو کەسە هەست دەکات "کارامەیی کۆمەڵایەتی" نییە و وەک منداڵێک ماوەتەوە لە جەستەی گەورەیەکدا. کاتێک دەچێتە دەرەوە، هەست دەکات "ڕووتە" و بێ بەرگرییە لەبەردەم توانجەکاندا.
٣. ئیفلیجی زمان و هزر لەبەردەم خەڵکدا:
کاتێک ئەم کەسە ڕووبەڕووی خەڵک دەبێتەوە، سیستەمی "ترس" باڵادەست دەبێت بەسەر سیستەمی "بیرکردنەوە"دا.
بەپێی تیۆری پۆلی ڤێیگال ئەم کەسە ناچێتە دۆخی (شەڕکردن یان ڕاکردن)، بەڵکو دەچێتە دۆخی سڕبوون.
نیشانەکانی: جەستە قورس دەبێت، دەنگ دەرناچێت، مێشک هیچ وشەیەکی بۆ نایەت. ئەمە میکانیزمێکی بایۆلۆجییە نەک لاوازی کەسایەتی، جەستە وادەزانێت لەبەردەم دڕندەیەکدایە و جوڵە مەترسییە، بۆیە "سڕ دەبێت".
بەشی چوارەم: هۆکارناسی
چۆن ئەم کەسە گەیشتە ئەم دۆخە؟
ژینگەی منداڵی (سەرەکیترین هۆکار): پێدەچێت لە منداڵیدا ئەم کەسە پشتگوێ خرابێت یان ڕەخنەی توندی دایک و باوک/مامۆستای لێ گیرابێت. یان لە قوتابخانە زۆر گاڵتەی پێ کرابێت. ئەمە وای کردووە مێشکی منداڵەکە فێر بێت کە "خەڵک = مەترسی"
خەمۆکیی درێژخایەن: کاتێک منداڵێک بۆ ساڵانێک هەست بە تەنیایی دەکات، خەمۆکی دەبێتە بەشێک لە پێکهاتەی کیمیایی مێشکی. ئەم خەمۆکییە وزەی (Dopamine) و (Serotonin) دەکوژێت، کە بەرپرسن لە ئازایەتی و قسەکردن.
دابڕانی فیزیکی: مانەوە لە ماڵەوە بۆ ساڵانێک وا دەکات ماسولکە دەروونییەکانی بۆ مامەڵە لەگەڵ خەڵک بپووکێتەوە.
بەشی پێنجەم: چارەسەر و دەرچوون (میکانیزمەکانی چاکبوونەوە)
دەرچوون لەم دۆخە ئاسان نییە، بەڵام مەحاڵیش نییە. لەبەر ئەوەی حاڵەتەکە (توندە و درێژخایەنە)، ڕێنمایی سادەی وەک "مەترسە و بچۆ دەرەوە" سوودی نییە.
هەنگاوە زانستییەکانی چارەسەر:
دەستوەردانی پزیشکی
بەهۆی ئەوەی کەسەکە "توانا و وزەی" وەڵامدانەوەی نەماوە، مانای وایە هاوسەنگی کیمیایی مێشکی تێکچووە. پێویستی بە دژە-خەمۆکی و دژە-شڵەژان (وەک SSRIs) هەیە. ئەم دەرمانانە (کە پزیشک دەینووسێت) نابنە هۆی چارەسەری کۆتایی، بەڵکو "قەڵغانەکە" لادەدەن بۆ ئەوەی کەسەکە تۆزێک وزەی بۆ بگەڕێتەوە تا بتوانێت بیر لە قسەکردن بکاتەوە.
باشترین جۆری چارەسەری دەروونییە بۆ ئەم کەسانە. کار لەسەر ئەو "وێنا منداڵییە" دەکات کە لە مێشکی نەخۆشەکەدا چەقیوە. فێری دەکات کە "ئەو دەنگە ناوەکییەی پێت دەڵێت تۆ بێ کەڵکیت، دەنگی نەخۆشییەکەیە نەک ڕاستی".
وێناکردنی توانجەکان
بەشێک لە چارەسەر ئەوەیە پزیشکی دەروونی وردە وردە راهێنانی پێ دەکات کە توانج قبوڵ بکات بەبێ ئەوەی هەرس بێت. فێر دەبێت کە بڵێت: "خەڵک ئازادن قسەی خراپ بکەن، وەڵام نەدانەوەی من لاوازی نییە، بەڵکو بێ بایەخکردنی ئەوانە".
تکنیکی "قسەکردنی ناوەوە" بۆ گەڕاندنەوەی وزە:
لەبری هەوڵدان بۆ وەڵامدانەوەی خەڵک، نەخۆش فێر دەکرێت کە سەرەتا تەنها سەیری چاوی بەرامبەر بکات بەبێ قسە. دواتر وردە وردە بە وشەی کورت وەک "سوپاس" یان "بەم جۆرە نییە" دەست پێ دەکات.
دەرەنجام
ئەو حاڵەتەی وەسف کراوە، دۆخێکی توندی تێکچوونی کەسێتیی خۆبەدوورگرە (AvPD) کە ئاڵۆسکاوە بە خەمۆکیی توند. بێ وزەیی بەرامبەر وەڵامدانەوە و ترسی تێکچوون لەناو خەڵکدا، دەرئەنجامی ساڵانێکی زۆرە لە ژیانکردن لەژێر فشاری (ترس لە ڕەتکردنەوە). ئەمە خەتای کەسەکە نییە و نیشانەی کەمیی ئاستی ژیری نییە، بەڵکو وەڵامدانەوەی مێشکە بۆ ئازارێکی درێژخایەن. بە چارەسەری دەرمانی و ڕەفتاریی بەردەوام، کەسەکە دەتوانێت لە دۆخی "کوژانەوە" دەربچێت و دووبارە دەست بە بنیاتنانەوەی خودی خۆی بکات.
