ڕیزبەندی حیزبەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان
هیچ کام لە لایەنە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان خاوەنی هێزی شەڕکەری گەورە نین، بۆیە هێزی بەراوردکارییان تەنها بە ژمارە ناپێورێت. بەڵکو پێوەرە دیاریکەرەکە بریتییە لە قووڵایی ستراتیژی کە چەسپاوی جوگرافی، ژێرخانی کردەیی لەسەر سنوورەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران و خۆڕاگری تۆڕەکانیان لە ناوخۆدا دەگرێتەوە. ئەم شیکارییە هەڵسەنگاندن بۆ گروپە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەکات بەپێی توانای کاریگەرییان لە ساتێکی هەستیاردا کە ڕژێمی ئێران ڕووبەڕووی فشارێکی بێوێنە بووەتەوە لە نێوان چڕبوونەوەی هێرشەکانی ئیسرائیل بۆ سەر خاکەکەی.
پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پەژاک)
پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پەژاک) گەنجترین لایەنی کوردی ڕۆژهەڵاتە، بەڵام دەتوانرێت بگوترێت بەهێزترینیانە. وەک لقێکی ڕۆژهەڵاتی کوردستانی پارتی کرێکارانی کوردستان (PKK) دامەزرا و لە سەرەتاوە سوودی لە ژێرخانی سەربازی، پێکهاتەی فەرماندەیی و تۆڕی ئایدۆلۆژی جێگیری پەکەکە وەرگرت. پەژاک پێکهاتەیەکی سیاسی و کۆمەڵایەتی فراوانتر لەخۆ دەگرێت کە "کۆدار" (کۆمەڵگەی دیموکراتیک و ئازادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان) و ڕێکخراوی ژنانی "کەژار" (کۆمەڵگەی ژنانی ئازادی ڕۆژهەڵاتی کوردستان) دەگرێتەوە.
سەرەڕای ئەوەی درەنگ کەوتە ناو مەیدانەکەوە، بەڵام پەژاک لە دوو دەیەی ڕابردوودا وەک چالاکترین گروپی چەکداری کوردی دژ بە ڕژێمی ئێران دەرکەوتووە. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢٥، پەژاک بەرپرسیار بووە لە نزیکەی ٧٠٪ی هەموو هێرشەکانی گروپە کوردییەکان بۆ سەر هێزەکانی ئێران، و نزیکەی ٨٠٪ی کوژراوانی سوپای پاسداران لەو ڕووداوانەدا، ئەمەش سەرەڕای پاراستنی ئاگربەستێکی فەرمی لەگەڵ تاران. ڕاستییەکە ئەوەیە کە پەژاک لە ژێر سایەی ئاگربەستدا ئەم ئامارانەی تۆمار کردووە، ئەمەش دەریدەخات کە گروپەکانی دیکە لە ڕووی کردەییەوە تا چەند پەراوێز خراون.
فاکتەرێکی گرنگ لە قووڵایی ستراتیژی پەژاکدا، بوونی چەسپاویەتی لە ناوچە شاخاوییەکانی هەرێمی کوردستانن کە هاوسنوورن لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران. پێگەکانی پەژاک لە قەندیلەوە تا چیاکانی ئاسۆس و زیاتر بەرەو باشوور لە ناوچەکانی پێنجوێن و هەورامان درێژ دەبنەوە. بە هێزێکی شەڕکەر کە بە نزیکەی ٣٠٠٠ کەس دەخەمڵێندرێت، پەژاک نەک هەر لە گروپەکانی دیکە گەورەترە، بەڵکو دەتوانێت سوود لە شەڕکەرانی پەکەکە وەربگرێت کە ئەزموونی زۆریان لە شەڕەکانی تورکیا و سوریادا هەیە.
پەژاک سوود لە پێگەیەکی سۆسیۆپۆلیتیکی تایبەتیش وەردەگرێت. دانیشتوانی کوردی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لەسەر بنەمای مەزهەبی و زمانەوانی دابەشبوون لە نێوان سوننە (٦٠٪)، شیعە (٣٠-٣٥٪) و کەمینە ئاینییەکانی وەک یارسان، هەروەها لە نێوان ئاخێوەرانی کرمانجی، سۆرانی، گۆرانی و فەیلی. چوارچێوەی ئایدۆلۆژی پەکەکە کە عەلەوی، ئێزیدی، سوننە و عەلمانییەکان تێکەڵ دەکات، سوودێکی پێکهاتەیی بە پەژاک دەدات بۆ تێپەڕاندنی ئەم دابەشبوونانە.
بۆ نموونە پێدەچێت پەژاک ڕەگ و ڕیشەی خۆی لە ناو کوردە کرمانجییەکان لە شارەکانی وەک ورمێ، خوی و ماکۆ قووڵتر کردبێتەوە. لە هەمان کاتدا لە ناو ڕووناکبیران و چینە چەپەکانی سۆرانی لە شارەکانی وەک سنە پێشڕەوی زۆری کردووە.
حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا)
حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا) کۆنترین و لە ڕووی مێژووییەوە دیارترین پارتی کوردییە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران. میراتە قووڵەکەی لەوانە دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد لە ساڵی ١٩٤٦، سەرمایەیەکی ڕەمزی بەردەوامی پێ دەدات.
بەڵام توانای سەربازییەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەمی کردووە، حدکا لە ئێستادا هێزێکی نزیکەی ٢٠٠٠ پێشمەرگەی هەیە، بەڵام زۆربەیان لە دۆخی ئامادەباشی شەڕدا نین. لە نێوان ساڵانی ٢٠١٤ بۆ ٢٠٢٥، حدکا تەنها بەرپرسیار بووە لە ٢٠٪ی هێرشە تۆمارکراوەکان و تەنها ١٤٪ی کوژراوانی سوپای پاسداران.
حدکا هەموو بنکە سەربازییەکانی سەر سنووری لەدەستداوە. بارەگا دێرینەکەی لە کۆیە داماڵدرا و گۆڕدرا بۆ کەمپێکی مەدەنی لە ژێر چاودێری هێزە ئەمنییەکانی هەرێم. تیرۆرکردنی سەرکردەکانی وەک عەبدولڕەحمان قاسملۆ و سادق شەرەفکەندی گورزێکی کوشندە بوو کە حیزبەکەی لە سەرکردایەتی کاریزماتیک بێبەش کرد. ئەگەرچی هێشتا لە مەهاباد، بانە و ورمێ خاوەن پێگەیە، بەڵام زیاتر وەک دامەزراوەیەکی مێژوویی کار دەکات نەک ئەکتەرێکی چالاکی سەربازی-سیاسی.
جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاح
جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاح پێگەیەکی جیاوازی هەیە. وەک بزوتنەوەیەکی ئیسلامی بێ توندوتیژی کار دەکات و بە لقی ئێرانی ئیخوان دادەنرێت. پێگەی یاسایی لە چوارچێوەی یاساکانی ئێراندا بەدەستهێناوە، کە ڕێگەی پێداوە لە شارە سوننە نشینەکانی وەک سنە، مەهاباد، مەریوان، جوانڕۆ و بانە چالاکی بکات. کاریگەرییەکەی بە تایبەتی لە بوارە مەدەنی و کۆمەڵایەتییەکاندایە و باڵێکی چەکداری نییە. ئەم ڕێکخراوە لە ناوچە شیعە نشینەکانی کوردستان بوونی نییە.
ڕێکخراوەکانی دیکە
گروپەکانی دیکە وەک کۆمەڵە و پارتی ئازادی کوردستان (پاک) ئێستا ڕۆڵێکی لاوەکی دەگێڕن.
کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستان: کۆمەڵە دابەش بووە بۆ چەندین باڵ و یەکگرتوویی کردەیی لەدەستداوە. زۆربەی چەکدارەکانیان چەکیان داناوە و گواستراونەتەوە بۆ کەمپە مەدەنییەکان.
پارتی ئازادی کوردستان (پاک): پەیوەندی بەهێزی لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان (PDK) هەیە بەڵام تۆڕی ناوخۆیی لە ناو ئێران نییە. خاوەنی ٥٠٠ بۆ ٨٠٠ چەکدارە و لە دە ساڵی ڕابردوودا تەنها دوو هێرشی بچووکی ئەنجامداوە. بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەم کەمکوڕییە، ستراتیژییەکی پڕ مەترسی گرتووەتە بەر و بە ئاشکرا داوای پشتیوانی لە ئیسرائیل دەکات.
هەڵسەنگاندن
لە نێوان گروپە کوردییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پەژاک بە ڕوونی وەک بەهێزترین لایەنی ستراتیژی دەردەکەوێت. حدکا میراتی مێژوویی هەیە بەڵام توانای سەربازی کەمە. جەماعەتی دەعوەت و ئیسڵاح کاریگەری کۆمەڵایەتی هەیە بەڵام هێزی چەکداری نییە و دەشێت لە داهاتوودا ببێتە کاریگەرترین هێزی ڕۆژهەڵاتی کوردستان لە بواری کۆمەڵایەتی. کۆمەڵە و پاکیش لە پەراوێزی نەخشەی سیاسی و سەربازیدا ماونەتەوە.
