پێشەکی و فایلی کەسی
ڤێرنەر ماگنووس ماکسیمیلیان فرایھەر فۆن براون (Wernher Magnus Maximilian Freiherr von Braun) زانا، فیزیازانی پراکتیکی، و ئەندازیاری گەردوونناسی ئەڵمانی-ئەمریکییە، کە بە باوکی گەشتەکانی بۆشایی ئاسمان دەناسرێت. ناوبراو لە ٢٣ی ئازاری ١٩١٢ لە شاری (ڤیرسیتز) لە ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا (کە ئێستا دەکەوێتە ناو خاکی پۆڵەندا) لەدایکبووە، و لە ١٦ی حوزەیرانی ١٩٧٧ لە ویلایەتی ڤێرجینیای ئەمریکا بە نەخۆشی شێرپەنجە کۆچی دوایی کردووە. لە ڕووی پێگەی خێزانییەوە، سەر بە خێزانێکی خانەدان و دەوڵەمەندی ئەڵمانی بووە؛ باوکی وەزیری کشتوکاڵ بووە و دایکیشی سەر بە نەوەی شاخانە بووە کە ئارەزوویەکی زۆری بۆ گەردوونناسی هەبووە. فۆن براون بڕوانامەی دکتۆرای لە فیزیا و بیرکاریدا لە زانکۆی بەرلین بەدەستهێناوە. ژیانی خێزانیی لەگەڵ (ماریا ڤۆن کویستۆرپ) پێکهێناوە و خاوەنی سێ منداڵ بووە. ژیانی زانستی ئەم کەسایەتییە دابەش دەبێت بەسەر دوو قۆناغی سەرەکیدا: سەردەمی خزمەتکردنی سوپای ئەڵمانیای نازی، و پاشان سەردەمی زێڕینی کاری لەگەڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە دەزگای ناسا، کە هەردووکیان دەروازەی مێژوویی نوێیان بۆ جیهان کردەوە.
گەشتی ژیان و پەرەسەندنی زانستیی کارەکانی
سەرەتای پەیوەستبوونی ئەم بلیمەتە بە زانستی بۆشایی ئاسمانەوە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی منداڵی، کاتێک دایکی لەبری دیاری ئاسایی، تەلیسکۆپێکی پێشکەش کرد. ئەم ئامێرە ئاسۆی بیرکردنەوەی بۆ ناو گەردوون فراوان کرد. سەرەڕای ئەوەی لە سەرەتای تەمەنیدا لە خوێندنگە لە بابەتەکانی بیرکاری و فیزیا ئاستێکی لاوازی هەبوو، بەڵام کاتێک کەوتە ژێر کاریگەریی کتێبە زانستییەکەی (هێرمان ئۆبەرت) سەبارەت بە موشەکی گەردوونی، درکی بەوە کرد کە بێ زانینی بیرکاریێکی ئاڵۆز مەحاڵە خەونی فڕین بۆ بۆشایی ئاسمان بێتە دی. لە ماوەیەکی زۆر کورتدا خۆی فێری ئاڵۆزترین بنەماکانی بیرکاری و فیزیا کرد و گەیشتە ئاستێکی باڵا، بە جۆرێک لە کاتی خوێندنی دکتۆراکەیدا پرۆژەی تێزەکەی هێندە نهێنی و پێشکەوتوو بوو، لەلایەن سوپای ئەڵمانیاوە کۆنترۆڵ کرا و دەستی بەسەردا گیرا.
لەگەڵ هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی دووەم و باڵادەستی نازییەکان، گەورەترین دەرفەت و هاوکات تاریکترین لاپەڕەی ژیانی بۆ ڕەخسا. فۆن براون خەونی چوونە بۆشایی ئاسمانی هەبوو، کە پرۆژەیەکی پێویست بە سەرچاوەی داراییەکی خەیاڵی بوو؛ تەنها سوپا دەیانتوانی ئەمە دابین بکەن. لەم پێناوەدا پەیوەندی بە حزبی نازی و هێزەکانی پاراستن (SS)ی هیتلەرەوە کرد و لە ناوچەی (پینەمۆندە) کرا بە سەرۆکی تیمی پەرەپێدانی موشەکی سوپا. لە ژێر سەرپەرشتی ئەو، مرۆڤایەتی یەکەمین چەکی باڵیستیی داهێنا کە ناوی (موشەکی ڤی-٢) بوو. ئەم ئامێرە بزوێنەری شلەیی هەبوو، بۆ یەکەمجار لە مێژووی مرۆڤدا سنوری بەرگەهەوای بڕی و چووە دەرەوەی زەوی پێش ئەوەی بەر شارەکانی ئەوروپا بکەوێت. موشەکەکە بۆ لێدانی لەندەن بەکارهێنرا و بەهۆی کارکردنی زۆرەملێی دیلەکانی کەمپی ئەشکەنجەی ئەڵمانیاوە (میتلباو دۆرا) بەرهەم دەهێنرا. فۆن براون خۆی ئاگاداری ڕەوشی دیلەکان بووە، کە دەیان هەزاریان گیانیان لەدەستدا. لە ساتەوەختی سەرکەوتنی گەشتی یەکەمین موشەکە، دەڵێت تەنها لەو لایەنە غەمبارە کە موشەکەکە لەسەر هەسارەیەکی هەڵە نیشتۆتەوە، ئاماژەی بەوەدەکرد ئامانجی ئەو دروستکردنی کەشتییەکە بچێتە گەردوون نەک بە شارێکی زەویدا بتەقێتەوە.
لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕووخانی ئەڵمانیا، فۆن براون دەیزانی کە کەوتنە دەستی سۆڤیەت واتە کۆتایی، بۆیە بە پلانێکی زیرەکانە و مەترسیدار لەگەڵ نزیکەی ١٠٠ ئەندازیاری تیمەکەی خۆیان گەیاندە سەربازگەکانی ئەمریکا و خۆیان ڕادەست کرد. دەزگا هەواڵگرییەکانی ئەمریکاش بەنهێنی و لە چوارچێوەی پرۆسەیەکدا بە ناوی (ئۆپەرەیشن پەیپەرکلیپ) ڕابردووی نازیبوونیانیان سڕییەوە و ڕەوانەی ئەمریکایان کردن، بەمەش چارەنووسی تەکنەلۆجیای ئەم سەدەیە گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی بەخۆوە بینی.
لە ناوەڕاستی پەنجاکاندا لە ئەمریکا دەستی بە کارەکانی کرد و ڕۆڵی گرنگی لە تێکەڵکردنی زانست لەگەڵ هۆشیاری جەماوەریدا بینی لەڕێگەی زنجیرەیەک بەرنامە لەگەڵ کۆمپانیای واڵت دیزنی. پاش شۆکی سەتەلایتی ڕووسی (سپوتنیک)، بەرپرسیاریەتی تەواوی سپێردرا پێی، لە وەڵامیشدا یەکەم مانگی دەستکردی ئەمریکای بە ناوی ئیکسپلۆرەر یەک ڕەوانەی ئاسمان کرد. لوتکەی سەرکەوتنەکانی ئەم زانایە لە ساڵی ١٩٦٠ دەست پێدەکات کاتێک کرا بە بەڕێوەبەری سەنتەری مارشاڵ بۆ فڕینی بۆشایی ئاسمان لە ناو ناسا. ئەمریکا ئەرکی گەیاندنی مرۆڤ بۆ سەر مانگی بە تەواوەتی دایە دەستی ئەو، بۆ ئەم مەبەستەش شاکاری مێژووییی خۆی، موشەکی زەبەلاحی ساتێرن پێنجی دیزاین کرد و بەرهەمهێنا. ئەم مۆنۆمێنتە زانستییە کە کێشەکەی نزیکەی سێ ملیۆن کیلۆگرام دەبوو و ١١١ مەتر بەرزبوو، هەرگیز هیچی هاوشێوەی تا سەردەمی ئێستا نەخوڵقاوەتەوە بەم توانایە بێهەڵەییەوە، ئەنجامەکەشی نیشتنەوەی مرۆڤ بوو لەسەر مانگ لە ساڵی ١٩٦٩ و دەستپێکی نوێترین شۆڕشی زانستی گەردوونی. کاتێک بودجەی ناسا لە حەفتاکاندا کەم کرایەوە و پشتکرا لە خەونەکانی ئەو بۆ ڕۆیشتن بۆ مەریخ، بە نائومێدی لە ناسا کشایەوە و لە کەرتە تایبەتەکان درێژەی بەکاردا تا ڕۆژی کۆچی دوایی.
ئاستی کاریگەرییەکانی بۆ سەر سەردەمی هاوچەرخ
پێشکەوتنەکانی ئەو تەکنەلۆجیایەی ئێمە ئەمڕۆکە هێمای مۆدێرنیتەی پێ دەناسین، لە خێزانێکدان کە باپیرەیان بیرۆکەکانی ڤێرنەر فۆن براونە. شێواز و هاوکێشەی ئەندازیاریی ئەو، کۆڵەکەی سەرەکی دروستبوونی تۆڕە هەواییەکانی وەک سیستەمی دیاریکردنی شوێنی جیهانی (GPS)، ئینتەرنێت، تۆڕەکانی پەیوەندیکردنی تەلەفون و سەتەلایت، وە پێشبینیکردنی وردی کەشوهەوان. سەرچاوەی کارکردنی وێستگەی ئاسمانیی نێودەوڵەتی (ISS) دەگەڕێتەوە بۆ ئەو نەخشانەی ناوبراو لە سەرەتای پەنجاکاندا کێشابووی سەبارەت بە بنکەیەکی مانەوەی هەمیشەیی مرۆڤ لە ئاسماندا کە تایەیی شێوە بێت و هێزی کێشکردن بەرهەم بهێنێت. هەروەها بەرنامە نوێیەکەی ناسا کە بە ناوی "ئارتمیس" خەریکە سەرلەنوێ مرۆڤ دەگەڕێنێتەوە بۆ سەر مانگ، پشتبەستووێکی تەواوەتی بە بیردۆزی فیزیای موشەکە زەبەلاحەکانی قوتابخانەی فۆن براون هەیە. گەورەترین خەیاڵی واقیعبووی مۆدێرنیش لەلایەن کەسانی وەک ئیلۆن مەسک و کۆمپانیای سپەیس ئێکس بۆ نیشتەجێکردنی مرۆڤ لە مەریخ، ژیراوەی ڕاستەوخۆی کتێبە ماتماتیکییە خەیاڵییەکەی فۆن براونە بەناوی "پڕۆژەی مەریخ" کە هەر تێیدا خەمڵاندنی دروستی بۆ بڕی سوتەمەنی و ڕێڕەوی ڕۆیشتن بۆ ئەو هەسارەیە نووسیوەتەوە؛ هەندێک بە تەنز و سەرنجەوە دەڵێن هەر لەو کتێبەیدا پێشبینی دەرکەوتنی کەسێک بەناوی 'ئیلۆن'یشی کردووە کە سەرمەرقافلەی کۆمەڵگای مرۆڤایەتی دەبێت بۆ گەشتکردن بۆ ئەوێ. ئەم بلیمەتە بناغەی سەدەی بیست و یەکی بە کۆنکریتی ئاسماندا داڕشت و هەر گەشتێکی موشەک لەم چرکەساتەی زەویدا بە دڵی تێکستەکانی ئەودا دەڕوات.
دیدگای فەلسەفی، میتافیزیکی، و گەڕانەوە بۆ بوونەوەرناسی (لێکدانەوەی زانستیانە بۆ ئایین و ڕۆح)
قۆناغی گۆڕانکاریی فکریی ڤێرنەر فۆن براون یەکێکە لە سەرسوڕهێنەرترین لایەنەکانی ئەم زانایە کە پێویستی بە تێڕامان و شیکاریی فەلسەفی هەیە. ئەو گۆڕانکارییە ئۆنتۆلۆجییەی (بوونزانی) لە ژیانیدا ڕوویدا، گوزارشتە لە تێپەڕبوونی ئەقڵێکی سادەی ماتریالیستی (ماددەگەرای سەر بە ئەڵمانیای نازی) بۆ ئەقڵێکی پێگەیشتووی میتافیزیکی و ئایینیی باوەڕدار (لە سەردەمی گەیشتنی بە ئەمریکا). لێرەدا دەتوانین دیدگای ئەم بلیمەتە سەبارەت بەم چەمکانە لە سێ تەوەردا پوخت و شیکار بکەین:
١. پرەنسیپی تەواوکاری (Complementarity) لە نێوان زانست و ئاییندا:
بەپێچەوانەی زۆربەی زاناکانی سەردەمی خۆی کە پێیان وابوو زانست و ئایین دژی یەکترن، لێکدانەوەی فۆن براون پشتدەبەستێت بە شیکارییەکی ئەپستمۆلۆجی (مەعریفی) قووڵ، کە پێی وایە هەردوو بوارەکە تەواوکەری یەکترن. لە ڕوانگەی ئەوەوە، «زانست بۆ وەڵامدانەوەی پرسیاری (چۆن؟) کاردەکات، و ئایینیش بۆ وەڵامدانەوەی پرسیاری (بۆچی؟)». فۆن براون دەیگوت: "زانست هەوڵدەدات تێبگات لە بنەماکانی دروستکراوەکە (سروشت و گەردوون)، بەڵام ئایین کار بۆ تێگەیشتن لە ئامانجەکانی دروستکەر دەکات". کەواتە ئاشکراکردنی یاساکانی فیزیا لای ئەم زانایە تەنیا سەلماندنی تواناکانی پڕۆسەیەکە لەناو گەردووندا، بەڵام بڕوا و ڕۆحانیەت پاساوێکی لۆژیکیمان پێدەبەخشن بۆ ئەوەی بزانین بۆچی ئەم گەردوونە بەو شێوە وردە ڕێکخراوە و بە چ ئامانجێک.
٢. یاساکانی سەلماندنی فیزیا وەکو بەڵگە بۆ نەمریی ڕۆح:
ناوازەترین و سەرنجڕاکێشترین ئارگیومێنت کە لەسەر زاری ئەم زانایە باسکراوە بۆ بوونی خوا و زیندووبوونەوەی ڕۆح دوای مردن، وەرگرتنێکی ڕاستەوخۆیە لە (یاسای پاراستن و مانەوەی وزە - Law of Conservation of Energy). بە لێکدانەوەی فۆن براون؛ زانستی تاقیکاری سەلماندوویەتی کە لەم گەردوونەدا هیچ وزەیەک لەناو ناچێت، بەڵکو تەنها لە فۆرمێکەوە دەگۆڕێت بۆ فۆرمێکی تر. بە پێبەستن بەم بنەما تەواو فیزیاکارییە، شیکردنەوەکەی فۆن براون ئاوا دەبێت:
(«ئەگەر یاسا بنەڕەتییەکانی سروشت ڕێگە بە ونبوون و فەوتانی بچووکترین ئەتۆم یان بڕە وزەیەک نەدەن کە زۆر سادەن، ئایا لۆژیکییە باوەڕ بکەین کە درەوشاوەترین و باڵاترین و ئاڵۆزترین دروستکراوی ئەم گەردوونە کە هۆشیاری و (ڕۆح)ـی مرۆڤە، بەهۆی مەرگی جەستەوە دوچاری نەبوون یان لەناوچوون بێتەوە؟»). بەم لێکدانەوە زانستییە، ئەم کەسایەتییە مەدەلێکی ماتماتیکیانەی داڕشت بۆ سەلماندنی ئەوەی کە مردن خاڵی کۆتایی نییە، بەڵکو تەنیا پڕۆسەیەکە لە گۆڕینی فۆرمی ژیاندا.
٣. مۆراڵیی تەکنەلۆژیا و مەترسییەکانی زانستی بێگیان (Ethics in Science):
دوا پەیامی ژیانی و درکی مەترسیداری ڤێرنەر فۆن براون وەک خۆی دروستکەر و خولقێنەری مەزنترین دەسەڵات لەژێرناوی داهێنانەوە، ڕاستەوخۆ پەیوەستە بە فەلسەفەی ئەخلاقەوە لەکاتی داهێناندا. ئەزموونی جەنگی جیهانی دووەم بۆ ئەو ئەوەی دەرخستبوو کە زانست بەبێ فلتەری ئەخلاقی و بێ کۆنتڕۆڵێکی ڕۆحانی دەبێتە زەبروزەنگ و وێرانکاریێکی ڕەها.
بە پێی ڕوونکردنەوەی ئەکادیمی بۆ پەیامەکەی، زانست کەرەستەیە و کوێرە؛ هەموو وزە ئەتۆمییەکان و تەکنۆلۆجیای فڕینی بۆشایی ئاسمان بۆ خزمەت یان خراپەی مرۆڤ یەکسانە و هەر تەنیا دروستکەرەکانی کۆنترۆڵیان دەکەن. لەو پێناوەیەشدا ئەو باوەڕی پتەو دەکرد بەوەی مرۆڤ ناتوانێت ئەم هێزانە بەدەر لە شوناس و تەقەلای دینێکی مەعنەوی یان ترسی مۆرالەکانی لە بوونی دادی ڕەها کۆنتڕۆڵ بکات، بێ ئەو مەبەستە ئامانجدارەش درکپێنەکردنی تەنیا بەرەوە تیاچوونی یەکجارەکی ملی پێ دەنێ، چونکە پێیوابوو کە هێزی زانست تەنیا گەشەسەندنی توانا ماددییەکان مسۆگەر دەکات و ئەگەر ئایین پەرەسەندنی مۆراڵە ڕۆحییەکانی مسۆگەر نەکات لە داهاتووی کۆمەڵگا مرۆڤییەکاندا مەحاڵ دەبێت بەرگەی دروستکراوەکانی خۆیان بگرن.
کورتەی شیکاری: لە تێڕوانینی فۆن براوندا، ئەستێرەکان تەنها هەندێک خاڵی ڕووناک نەبوون بۆ پێوانەکردن، و گەردوونیش تەنیا ژمارەیەک بیردۆز نەبووە بۆ یەکلاییکردنەوە؛ بەڵکو تەواوی ئەو موشەکانەی نەخشاندنی بە بۆشایی ئاسماندا کێشاویانە و گەیشتنە مانگ، وەک بڕوایەکی چڕوپڕی خۆی هەنگاوێک بوون بەرەو بینینی شوێنپەنجەی «گەورەترین ئەندازیار و دروستکەری عەقڵی بوون» و تێگەیشتن لە سروشتی خودی بەدیهێنەرەکە.
